Bir toplantıda söz almak istiyorsunuz. Biliyorsunuz ne söyleyeceğinizi, hazırsınız. Ama tam o anda sesiniz titriyor, zihniniz boşalıyor, kalbiniz hızlanıyor. Sonra kendinize soruyorsunuz: “Neden böyle oldu?”
Ya da tam tersi. Çok önemli bir şey oluyor, harekete geçmeniz gerekiyor. Ama yapamıyorsunuz. Donup kalıyorsunuz hissiz, uzaktan izler gibi.
Bunlar karakter zayıflığı değil. İrade eksikliği de değil. Sinir sisteminizin öğrenilmiş tepkileri.
Polivagal teori, tam olarak bunun neden olduğunu açıklıyor.
Polivagal teori nedir?
Polivagal teori, 1990’larda nörobilimci Dr. Stephen Porges tarafından geliştirilen bir sinir sistemi modelidir. “Poli” çok demek, “vagal” ise vagus siniriyle ilgili. Yani çok dallı vagus siniri teorisi.
Porges’in keşfettiği şey şu: otonom sinir sistemi sandığımızdan çok daha karmaşık çalışıyor. Ve bu sistem, her an tek bir soruya cevap arıyor:
“Güvende miyim?”
Bu soruya verilen yanıt, nasıl hissettiğimizi, nasıl davrandığımızı, başkalarıyla nasıl bağlantı kurduğumuzu belirliyor. Düşüncelerimizden çok önce. Farkında olmadan.
Sinir sisteminin üç hali
Polivagal teoriye göre sinir sistemimiz üç farklı durumda çalışıyor. Bunları bir trafik ışığı gibi düşünebilirsiniz.
Yeşil : Güvenli Bağlantı
Sinir sistemi güvende hissedince sosyal bağlantı sistemi devreye giriyor. Sesimiz yumuşuyor, yüz kaslarımız açılıyor, dinleyebiliyoruz, gülebiliyoruz, yaratıcı düşünebiliyoruz. Öğrenme bu halde gerçekleşiyor. Gerçek bağlantı bu halde kuruluyor.
Sarı : Savaş ya da Kaç
Tehdit algılandığında sempatik sinir sistemi devreye giriyor. Kalp hızlanıyor, kaslar geriliyor, adrenalin yükseliyor. Modern hayatta bu tehdit çoğunlukla aslan değil zor bir e-posta, eleştiri, beklenmedik bir değişiklik. Ama beden aynı tepkiyi veriyor. Öfke, kaygı, huzursuzluk çoğunlukla burada başlıyor.
Kırmızı : Donma ve Kapanma
Tehdit çok büyük ya da çok uzun süreli olduğunda üçüncü bir sistem devreye giriyor. Eski evrimsel bir tepki. Beden kapanıyor: uyuşma, kopukluk, yorgunluk, motivasyon yitimi. Depresyonun, tükenmişliğin, travma sonrası kopukluğun sinir sistemi tarafından okunduğu yer burası.
Nörosepsiyon: Farkında olmadan değerlendirme
Polivagal teorinin en çarpıcı kavramlarından biri nörosepsiyon.
Sinir sistemi, bilinçli zihnimizden çok önce çevreyi tarayıp değerlendiriyor. Sesin tonu, yüz ifadesi, mekânın ışığı, dokunuş bunların hepsi sinir sistemi tarafından “güvenli mi, tehlikeli mi?” diye süzülüyor. Siz farkına bile varmadan.
Bu yüzden bazen mantıklı olmak işe yaramıyor.
“Aslında tehlike yok” diyorsunuz ama beden inanmıyor. Çünkü değerlendirmeyi bilinçli zihin değil, sinir sistemi yapıyor. Geçmişte yaşanan deneyimler bu tarama sistemini şekillendiriyor. Güvensiz ortamlarda büyüyen bir sinir sistemi, nötr bir durumu bile tehdit olarak okuyabilir. Bu bir seçim değil bir öğrenme.
Polivagal teori ve disregülasyon
Sinir sistemi çok uzun süre sarı ya da kırmızı halde kalırsa disregülasyon başlıyor. Aşırı tetiklenme ya da tam kapanma ikisi de sinir sisteminin dengesini bozuyor.
Regülasyon ise sinir sisteminin yeşil hale dönebilme kapasitesi. Zorlu bir durum yaşandığında toparlayabilme yeteneği. Tetiklendik, ama geri dönebildik. Bu kapasite doğuştan sabit değil geliştirilebilir.
Disregülasyonun ne olduğunu ve nasıl hissettirdiğini daha ayrıntılı anlamak için;
Disregülasyon Nedir? yazımıza göz atabilirsiniz.
Polivagal teori neden bu kadar önemli?
Çünkü suçu ortadan kaldırıyor.
“Neden bu kadar kaygılıyım?”, “Neden bu kadar tepkiliyim?”, “Neden hiçbir şey hissetmiyorum?” sorularına farklı bir cevap veriyor:
Bu senin suçun değil. Sinir sistemin öğrendiklerini yapıyor. Ve öğrenilmiş olan, yeniden öğrenilebilir.
Polivagal teori bu yüzden travma terapisinde, mindfulness pratiğinde, öz şefkat çalışmalarında temel referans noktası haline geldi. Bedenin dahil olduğu her iyileşme çalışmasının zemininde bu teori var.
Didem Ergin · Dönüşen Zihin
Güvende Hissetme Sanatı
Klinik Temelli Sinir Sistemi Eğitimi
Polivagal teori, sensorimotor yaklaşım ve klinik psikoterapi pratiğinden beslenen 8 haftalık bu program; sinir sisteminizi tanımanızı, disregülasyon örüntülerinizi fark etmenizi ve yeniden regülasyon için somut araçlar geliştirmenizi destekliyor.
Polivagal teori kitapları
Bu alana daha derinlemesine girmek isteyenler için birkaç kaynak:
- Stephen Porges – Polivagal Teori Orijinal kaynak, teknik ve değerli
- Deb Dana – Ritim ve Düzenleme Polivagal teorinin günlük hayata uygulanması, çok daha erişilebilir
- Peter Levine – Kaplan Uyandığında Travma ve sinir sistemi üzerine, polivagal teorinin pratik yansımaları
Türkçe’de bu alanda yayınlanan kitapların sayısı henüz az ama alan hızla büyüyor.
Bu yazı psikoterapi ya da tıbbi tavsiye niteliği taşımamaktadır. Sinir sistemi semptomları için önce bir sağlık profesyoneline başvurmanız önerilir.